راهکارهای شناسایی و شکوفایی استعدادهای برتر در نظام آموزشی

شناسایی استعدادهای برتر برای پرورش افراد نخبه از دید برخی صاحبنظران باید از مدارس آغاز شود. برای این منظور نظام آموزش و پرورش به رغم بسیاری از مشکلات و نارسایی های موجود باید به گونه ای هدفمند و درازمدت به سمت بهبود و ارتقای شاخص ها و امکانات آموزشی گام دارد؛ یکی از نخستین گام ها عمقی ساختن فرایند آموزش و دوری از یادگیری های سطحی است.

به گزارش گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا، شناسایی استعدادهای درخشان در مدارس و پرورش این استعدادها از مراحل ابتدایی تحصیل، از سیاست های آموزشی در کشورهایی است که رویکرد نخبه پروری بر سیستم علمی آموزشی آن ها حاکم است.
سیستم آموزش و پرورش ایران اما برای اجرای این سیاست آموزشی که در بلندمدت می تواند به بروز و ظهور استعدادهای درخشان منجر شود، از کاستی هایی رنج می برد. برای رفع این کاستی ها، کشف و شناسایی استعدادهای برتر و ایجاد زمینه های لازم برای پرورش و رشد علمی این استعدادها، از مهم ترین گام هایی است که باید در سیستم آموزش و پروش برداشته شود.
«محمد نیک نژاد» عضو انجمن صنفی معلمان و فعال حوزه آموزش و پرورش در گفت و گو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا، بر لزوم ارتقای امکانات و شرایط کمی و کیفی آموزش در مدارس تاکید کرد. به گفته وی کشف و پرورش استعدادهای علمی باید از پایین ترین سطوح در مدارس آغاز شود و این مهم نیازمند تغییرات اساسی در سیستم آموزشی کشور است. نیک نژاد بر این باور است که گام نخست در مسیر پرورش افراد نخبه تحول در استانداردهای آموزشی و تغییر معیار آموزش از یادگیری سطحی برای کسب نمره 20، به درک و فهم عمیق دروس از سوی دانش آموزان باشد.
متن کامل گفت وگوی ایرنا با نیک نژاد به شرح زیر است:

*** ایرنا: در همه کشورها افراد نخبه یا دارای استعداد درخشان وجود دارند. شناسایی و پرورش این افراد تا چه اندازه اهمیت دارد و معمولا وظیفه چه نهاد یا سازمانی است؟
** نیک نژاد: در هر جامعه ای درصدی از مردم استعداد درخشان دارند که می شود برای آینده ای بهتر روی استعداد و توانایی آنان سرمایه گذاری کرد. در این میان آنچه اهمیت دارد، چگونگی کشف این افراد و فراهم ساختن زمینه های رشد آنان است. در کشورهای مختلف به ویژه کشورهای پیشرفته جهان روی افراد با استعداد و نخبگان سرمایه گذاری می شود. این کشورها سیاست نخبه پروری را دنبال می کنند. ما نیز می توانیم وارد این مسیر شویم. مهمترین گام در این مسیر نیز تمرکز بر ساختار آموزش و پرورش برای اصلاح و ارتقای این ساختار است. به طور مسلم، شناسایی افراد نخبه و پرورش آنان باید از آموزش و پروش شروع شود.

*** ایرنا: از نظر شما مهمترین وظیفه سیستم آموزشی در مسیر شناسایی استعدادهای درخشان چیست؟ برای رسیدن به این هدف، مهمترین برنامه هایی که باید در نظام آموزش و پرورش مد نظر قرار گیرد چیست؟
** نیک نژاد: باید برنامه ریزی در ساختار آموزشی به گونه ای باشد که بتوان استعدادهای گوناگون در این سیستم کشف شوند زیرا هر یک از انسان ها ویژگی های منحصر به فردی دارند که باید این ویژگی ها کشف شده و به سمت رشد و شکوفایی سوق داده شود. فراهم آوردن بسترهای لازم در این زمینه بدون شک بر عهده آموزش و پرورش است. در ساختار آموزشی هم اولین کسی که باید مسوولیت شناسایی و پرورش افراد نخبه را بر عهده گیرد، معلم است. معلم یکی از مهم ترین پایه های رشد و تربیت افراد با استعداد است.

** ایرنا: از نگاه شما معلم در شناخت و پرورش استعدادهای درخشان نقش مهمی بر عهده دارد. از نظر من هم این ایده درست است اما به نظر می رسد برای این هدف معلمان باید از آموزش های لازم بهره مند شوند. نظر شما در این زمینه چیست؟
** نیک نژاد: معلم باید با روش های استعدادیابی که در سیستم های آموزشی موفق وجود دارد آشنا شود. در این مسیر می توانیم از تجربه های مثبت کشورهای دیگر استفاده کنیم، این تجربیات را بومی کنیم و در مدارس خود به کار بریم. با بهره گیری از روش های موجود در زمینه شناخت استعدادها در مدارس، قدرت تشخیص معلمان در شناخت دانش آموزان مستعد بالا می رود. معلمان در کنار آگاهی یافتن از راه های کشف افراد نخبه در مدارس، باید راه های پرورش این افراد مستعد را نیز آموزش یابند. برای این هدف باید سیستم آموزشی برای معلمان کلاس ها و دوره های آموزشی برگزار کند و در کلاس ها روش های نوین استعدادیابی و پرورش استعدادهای درخشان را به آنان بیاموزد.

*** ایرنا: به غیر از آشناسازی معلمان با روش های کشف و پرورش استعدادها، چه تغییرات زیرساختی دیگری در نظام آموزشی نیاز است؟
** نیک نژاد: پس از آموزش به معلمان، گام دوم این است که ما ساختار و امکانات آموزشی را به سمت و سوی رشد و ارتقا پیش بریم و امکانات آموزشی مان را طوری مهیا کنیم که بستر لازم برای شکوفایی استعدادها در آن فراهم شود. از جمله این امکانات، تجهیزات آموزشی و آزمایشگاهی و فضای کلاسی مناسب است. متاسفانه شرایط کنونی حاکم بر فضای مدارس و آموزش و پرورش به گونه ای است که بچه ها را از مدرسه، درس و مشق و یادگیری گریزان می کند. آموزش و پرورش باید برای انگیزه بخشی به استعدادها، فضای لازم و مناسب را برای دانش آموزان در مدارس فراهم آورد تا بچه ها با درس و مدرسه آشتی کنند. متاسفانه این روزها به دلیل نبود فضای مناسب، پرنشاط و انگیزه بخش در مدارس و نبود امکانات کمی و کیفی در اغلب مدارس، بسیاری از دانش آموزان، مدرسه گریز شده اند. این اتفاق البته مختص دانش آموزان کم هوش و تنبل نیست و در مورد بچه هایی که استعداد، هوش و توان علمی بالایی دارند نیز صدق می کند. خود من در طول بیش از بیست و پنج سالی که در آموزش و پرورش کار کرده ام، چندین نمونه از دانش آموزان با استعداد را دیده ام که متاسفانه به این دلیل که در مسیر درست آموزش، یادگیری و رشد علمی قرار نگرفتند، مدرسه گریز شدند. این اتفاق تلخی است و به معنی هدر رفتن استعدادهای علمی آینده کشور است.

*** ایرنا: شما به اهمیت تغییرات سخت افزاری در مدارس به منظور ایجاد فضای مناسب جهت تحصیل اشاره کردید. در کنار این تغییرات سخت افزاری که به ارتقای امکانات آموزشی معطوف است، چه تحولی در روش های آموزشی برای رشد استعدادهای درخشان باید صورت گیرد؟
** نیک نژاد: باید درونمایه های آموزشی تغییر کند و این درونمایه ها طوری تنظیم شود که بر اساس آن یادگیری و فهم دانش آموزان از مطالب درسی در اولویت قرار گیرد. تمرکز سیستم آموزشی نباید روی حفظ کردن و نمره و معدل متمرکز شود، بلکه باید بر پرورش استعداد دانش آموزان مستعد تمرکز کند. باید علاوه بر شاد و انگیزه بخش کردن دروس، از روش های ابتدایی آموزشی عبور کرده و به سمت حیطه های بالاتر آموزشی حرکت کنیم. باید سیستم آموزشی به سمتی حرکت کند که درک علمی دانش آموزان را بالا برد و از آموختن طوطی وار و حفظ کردن مسایل توسط دانش آموز عبور کند. باید روی قدرت تحلیل، ارزشیابی و درک و فهم بچه ها در مدارس کار کنیم. متاسفانه در سیستم آموزشی ایران به سطوح بالای یادگیری توجه نمی شود. از این رو باید بر کیفیت آموزش در مدارس تکیه و توجه کرد و نه بر کمیت یادگیری دانش آموزان.

*** ایرنا: برای کمک به دانش آموزان جهت فهم عمیق دروس، آیا محتوای کتاب های درسی نیازمند بازنگری نیست؟
** نیک نژاد: به این منظور در سطوح مختلف تحصیلی قطعا نیازمند به روز کردن محتوای کتاب های درسی هستیم. محتوای کتاب ها باید به گونه ای باشد که دانش آموز بتواند با آن ارتباط برقرار کند. متاسفانه درونمایه بسیاری از کتاب های درسی ما به گونه ای است که دانش آموزان فقط در شب امتحان سعی می کنند آنها را به شکلی طوطی وار حفظ کنند و یک نمره قبولی بیاورند. نتیجه چنین یادگیری مسلما عمیق نخواهد بود و دانش آموزانی که دروس خود را اینگونه آموزش می بینند به زودی محتوایی را که آموخته اند از یاد می برند. در کنار این تغییر معلمان نیز باید روش های نوین آموزش را بیاموزند.

*** ایرنا: شما در گفته هایتان چند بار به وظایف معلمان در مسیر شناسایی دانش آموزان نخبه و کمک به آموزش و رشد آنان اشاره کردید. در اینجا این سوال مطرح می شود که برای اینکه معلمان به وظایف خود در این زمینه به درستی عمل کنند نیازمند چه توجهاتی هستند؟
** نیک نژاد: اکنون نارضایتی شغلی بین معلم ها فراگیر است. به دلایل متفاوت بسیاری از معلمان انگیزه لازم را در کلاس ندارند و زمانی که وارد کلاس می شوند، می خواهند وظیفه خودشان را انجام دهند و بروند. این اتفاق به این دلیل است که زمینه های لازم مادی و معنوی آنگونه که باید برای معلمان فراهم نیست. معلمان به حرفه خود به عنوان کاری که فقط می تواند بخشی از زندگی آنان را تامین کند، می نگرند و بخش عمده فکرشان به کارهایی متمرکز است که بیرون از آموزش و پرورش انجام می دهند. امروزه بیشتر معلمان مشاغل دوم و سوم دارند و زندگی دشوار انگیزه های آموزشی را از آنان گرفته است.
معلمی که دغدغه روحی و معیشتی و منزلتی ندارد، می تواند با فراغ بال روی آموزش خود تمرکز کند و انرژی بیشتری برای دانش آموزان مصرف کند. این کار اما به طور قطع از معلمی که درگیری های معیشتی و منزلتی دارد بر نمی آید. معلمی که از سطح حقوق و مزایای شغلی خود راضی نیست، معلمی که جو کلاس برای او انگیزه بخش نیست و گاه با 40 دانش آموز در یک کلاس سروکار دارد، مجبور است فقط مبصر و کنترلچی کلاس باشد تا زمان کلاس بگذرد. معلم در چنین شرایطی نمی تواند متوجه شود بچه ها درس را یاد گرفته اند یا خیر. چنین معلمی به اینکه یک دانش آموز استعداد خاص و ویژه ای دارد توجه کمتری خواهد کرد. از این رو باید امنیت روانی و موضوع معیشت معلمان بیش از پیش مورد توجه مسوولان قرار گیرد.

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید